Tanım

Obsesif-Kompulsif Bozukluk (OKB), yineleyici davranışlarda bulunmanıza (kompulsiyonlar) yol açan mantık dışı düşünceler ve korkular (takıntılar) ile karakterize olur. Takıntılar ve kompulsiyonlardan sadece birisinin bulunması OKB için yeterlidir.

OKB ile takıntılarınızın mantıklı olmadığını fark edebilir veya edemeyebilirsiniz ve bunları göz ardı etmeye veya durdurmaya çalışabilirsiniz. Ancak bu sadece stres veya anksiyetinizi artırır.  Sonuç olarak, stresli duygularınızı azaltma çabasında dürtüsel davranışlarda yapmaya zorlanmış hissedebilirsiniz.

OKB genellikle bir tema etrafında şekillenir, örneğin: mikropların neden olacağı kirlenmeden duyulan korku gibi. Kirlenme korkusunu hafifletmek için, ellerinizi acıyana ve çatlayıncaya kadar yıkamaktan kendinizi alamayabilirsiniz. Rahatsız eden düşünceleri göz ardı etme veya kurtulma çabalarına rağmen, düşünceler ve dürtüler sürekli geri döner. Bu daha fazla ritüel benzeri bir davranışa yol açabilir . Bu OKB’ nin tipik özelliği olan kısır döngüdür.

Belirtiler

Obsesif-kompulsif bozukluk belirtileri genellikle takıntılar ve kompulsiyonları içerir. Ancak, sadece takıntı belirtileri veya sadece kompulsiyon belirtileri bulunabilir.  OKB’ li insanların yaklaşık üçte biri ani, kısa, aralıklı hareketler veya sesler (tikler) içeren bir bozukluğu da sahip olmaktadır.

Takıntı Belirtileri

OKB takıntıları, stres veya anksiyeteye neden olan yineleyici, kalıcı veya istenmeyen dürtüler ve imajlardır. Bir kompulsiyon veya ritüel yaparak bunlardan kurtulmaya çalışabilirsiniz. Bu takıntılar, tipik olarak başka şeyler düşünmeye veya yapmaya çalıştığınızda araya girerler.

Takıntılar sıklıkla belirli bir temaya sahiptir:

  • Kirlenme veya pislik korkusu
  • Düzen ve simetri takıntısı
  • Kendinize veya başkalarına zarar vermekle ilgili agresif veya dehşet verici düşünceler
  • Saldırganlık, cinsel veya dini konular dahil istenmeyen düşünceler

Takıntı bulguları ve belirtileri örnekleri:

  • El sıkışarak veya başkalarının dokunduğu nesnelere dokunarak kirlenme korkusu
  • Kapıyı kilitlediğinize veya fırını kapattığınıza dair şüpheler
  • Nesneler düzenli olmadığında veya belirli bir yöne baktığında yaşanan yoğun stres
  • Kendinizi veya başka birini incitme imajları
  • Müstehcen kelimeleri yüksek sesle söyleme veya uygunsuz bir şekilde hareket etme düşünceleri
  • El sıkışma gibi takıntıları tetikleyebilecek durumlardan kaçınmak
  • Zihninizde tekrar eden hoş olmayan cinsel görüntülerin yaşattığı stres

Zorlanım Belirtileri

OKB kompulsiyonları, yapmak zorunda olduğunuzu hissettiğiniz yineleyici davranışlardır. Bu yineleyici davranışlar, takıntılarınızla ilgili anksiyetiyi önlemek veya azaltmak veya kötü bir şeylerin olmasını engellemek içindir. Ancak, kompulsiyonlar zevk vermez ve sadece anksiyeteden geçici bir kurtuluş sunar.

Takıntılı düşüncelere sahip olduğunuzda anksiyetenizi kontrol altına almaya yardımcı olan kurallar veya ritüeller de oluşturabilirsiniz. Bu kompulsiyonlar sıklıkla korku duyulan olayı engellemeyle rasyonel bir şekilde bağlantılı değildir.

Takıntılarda olduğu gibi kompulsiyonlar tipik olarak bazı temalara sahiptir:

  • Yıkama ve temizleme
  • Sayma
  • Kontrol etme
  • Talepkar güvenceler
  • Katı bir rutini takip etmek
  • Düzen

Kompulsiyon bulguları ve belirtileri örnekleri:

  • Cildiniz soyuluncaya kadar el yıkama
  • Kilitli olduklarından emin olmak için kapıları sürekli olarak kontrol etmek
  • Kapalı olduğundan emin olmak için fırını sürekli olarak kontrol etmek
  • Belirli düzenlerde saymak
  • Bir dua, kelime veya ifadeyi içinizden tekrarlamak
  • Yiyecek kutularınızı aynı yöne bakacak şekilde düzenlemek

Belirtiler genellikle kademeli olarak başlar ve yaşamınız boyunca şiddeti farklılık gösterme eğilimindedir.  Belirtiler genellikle daha çok stres yaşadığınız zamanlarda şiddetlenir.  Bir yaşam boyu bozukluk olarak kabul edilen OKB çok şiddetli ve zaman alıcı hale gelerek normal yaşam akışını bozabilir.

Çoğu yetişkin, takıntı ve kompulsiyonlarının bir anlam ifade etmediğinin farkındadır, ancak durum her zaman bu şekilde değildir.  Çocuklar neyin yanlış olduğunu anlamayabilir.

Ne Zaman Uzmana Başvurulur?

Bir mükemmeliyetçi olmak ve OKB’ ye sahip olmak arasında bir fark vardır.  OKB düşünceleri, basit bir şekilde, yaşamınızdaki gerçek sorunlar hakkında aşırı endişeler değildir. Belki de evinizin döşemelerini o kadar temiz tutuyorsunuz ki onları yalayabilirsiniz.  Veya alet edevatlarınızı düzenli tutmayı seviyorsunuz. Bunlar OKB’ ye sahip olduğunuz anlamına gelmiyor. Takıntılarınız ve kompulsiyonlarınız yaşam kalitenizi etkiliyor ise, doktorunuza veya psikologunuza danışın. OKB sahibi insanlar, rahatsızlıklardan utanç duyuyor olabilirler ancak tedavi yardımcı olabilir.

Nedenler

Obsesif-kompulsif bozukluğun nedeni tam olarak anlaşılmamaktadır.

Ana Teoriler

Biyoloji: OKB, bedeninizin doğal kimyası veya beyin işlevlerindeki değişimlerin bir sonucu olabilir.  OKB bir genetik bileşene sahip olabilir, ancak ilgili genler henüz tespit edilmemiştir.

Çevre: Enfeksiyonlar gibi bazı çevresel faktörler, OKB tetikleyicisi olarak ileri sürülmektedir, ancak emin olmak için daha fazla araştırma gerekmektedir.

Risk Faktörleri

Obsesif-kompulsif Bozukluk Geliştirme veya Tetikleme Riskini Arttırabilecek Faktörler:

Aile Geçmişi: Ebeveyn veya başka bir aile üyesinin bu bozukluğa sahip olması OKB geliştirme riskinizi arttırabilir.

Stresli Yaşam Olayları: Travmatik veya stresli olaylar yaşamış veya strese karşı güçlü bir reaksiyon gösterme eğiliminiz var ise, riskiniz artabilir. Bu reaksiyon, bazı nedenlerle, OKB’ ye karakteristik olan, zorla araya giren düşünceler, ritüeller ve duygusal stresi tetikleyebilir.

Komplikasyonlar

Obsesif-kompulsif bozukluğa sahip bireyler ek sorunlara sahip olabilir. Aşağıda belirtilen sorunlardan bazıları OKB ile ilişkili olabilir – diğerleri OKB ile birlikte yaşanabilir ancak bundan kaynaklanmayabilir.

  • İş, okul ve sosyal faaliyetlere katılamama
  • Sorunlu ilişkiler
  • Genel olarak kötü yaşam kalitesi
  • Anksiyete bozuklukları
  • Depresyon
  • Yeme bozuklukları
  • İntihar düşünceleri ve davranışı
  • Alkol ve diğer madde bağımlılığı
  • Sık el yıkamadan dolayı kontakt dermatit

Randevunuza Hazırlanmak

Obsesif-kompulsif bozukluğun uzman bakımı gerektirmesinden dolayı, değerlendirme ve tedavi için bir psikiyatrist veya psikologa başvurabilirsiniz.

Yapabilecekleriniz

  • Randevunuza hazırlanırken tedavi ihtiyaçlarınız ve hedeflerinizi düşünün.
  • Randevu nedeniyle ilgisiz görünebilecekler dahil fark ettiğiniz her türlü belirtinin bir listesini çıkarın.
  • Herhangi bir majör stres veya yakın zamandaki yaşam değişiklikleri dahil önemli kişisel bilgilerinizi not edin.
  • Tüm ilaçlar, vitaminler, bitkisel ilaçlar veya diğer takviyeler ve dozların bir listesini çıkarın.
  • Randevunuzu verimli kullanmak için sormak istediğiniz soruların bir listesini çıkarın.

OKB için Uzmana Sorabileceğiniz Temel Sorular Şunlar Olabilir:

  • OKB’ ye sahip olduğumu düşünüyor musunuz?
  • OKB’yi nasıl tedavi ediyorsunuz?
  • Tedavi bana nasıl yardımcı olabilir?
  • Yardımcı olabilecek ilaçlar var mı?
  • Psikoterapi yardımcı olacak mı?
  • Tedavi ne kadar sürecek?
  • Kendime yardımcı olmak için ne yapabilirim?
  • Alabileceğim herhangi bir broşür veya diğer basılı materyaller var mı? Web siteleri tavsiye edebilir misiniz?

Bir şeyi anlamadığınız her zaman sorular sormaktan çekinmeyin.

Uzmandan Bekleyecekleriniz

Uzman size bir dizi soru soracaktır. Bunları yanıtlamaya hazır olmak, üzerinde daha fazla zaman harcamak istediğiniz noktalarda durmak için size zaman kazandırabilir.

Uzman Şunları Sorabilir:

  • Göz ardı etmeye çabalamanıza rağmen belirli düşünceler sürekli olarak aklınızı meşgul ediyor mu?
  • Bir şeyleri belirli bir şekilde düzenlemek zorunda hissediyor musunuz?
  • Sürekli olarak ellerinizi yıkmak, şeyleri saymak veya şeyleri kontrol etmek zorunda hissediyor musunuz?
  • Belirtileriniz ne zaman başladı?
  • Belirtiler kesintisiz veya arada sırada mı ortaya çıkıyor?
  • Varsa neler belirtilerinizi düzeltiyor görünüyor?
  • Varsa neler belirtilerinizi kötüleştiriyor görünüyor?
  • Belirtiler yaşamınızı nasıl etkiliyor?
  • Tipik bir günde, takıntılı düşünceler ve kompulsif davranışlara ne kadar zaman harcıyorsunuz?
  • Herhangi bir akrabanızda zihinsel hastalık yaşadı mı?
  • Herhangi bir travma veya majör stres yaşadınız mı?

Testler ve Tanı

OKB’yi tanısı koymaya yardımcı olmak için, doktorunuz veya psikologunuz aşağıdaki muayene ve testleri yapabilir:

Fiziksel muayene:  Bu, belirtilerinize neden olan diğer sorunları elemeye yardımcı olmak ve herhangi bir ilgili komplikasyonu kontrol etmek için yapılabilir.

Lab testleri: Bunlar, örneğin, tam kan sayımı (CBC), alkol ve uyuşturucu testi ve tiroid işlevi kontrolünü içerebilir.

Psikolojik değerlendirme: Bir doktor veya psikolog size düşüncelerinizi, duygularınızı, belirtilerinizi ve davranış şekillerinizle ilgili sorular sorabilir. Uzmanınız, sizin izninizle, aile veya arkadaşlarınızla konuşmak isteyebilir.

OKB için Tanı Kriterleri

OKB tanısı konulmanız için, Amerikan Psikiyatri Birliğinin yayınlandığı Zihinsel Bozukluklar Tanı ve İstatistik El Kitabında (DSM) yer alan kriterleri karşılamalısınız.  Bu el kitabı, zihinsel hastalıklar tanısı koymak için psikiyatri uzmanları ve psikologlar tarafından kullanılmaktadır.

Bir OKB Tanısı için Gerekli Olan Genel Kriterler

  • Takıntılara veya kompulsiyonlara veya her ikisine birlikte sahip olmalısınız.
  • Takıntılarınız ve kompulsiyonlarınızın aşırı veya mantık dışı olduğunu fark edebilirsiniz veya etmeyebilirsiniz.
  • Takıntılar ve kompulsiyonlar, son derece zaman tüketici olup günlük rutininiz ve sosyal veya iş ilişkilerinize müdahalede bulunabilir.

Takıntılarınız şu Kriterleri Karşılamalıdır

  • Yineleyici, sürekli ve rahatsız edici düşünceler, dürtüler veya görüntüler müdahale edici olup strese neden olmaktadır.
  • Bu düşünceleri, görüntüler veya dürtüleri göz ardı etmeye veya kompulsif davranışlar ile bastırmaya çalışmaktasınız.

Kompulsiyonlar şu Kriterleri Karşılamalıdır

  • El yıkama gibi yapmaya zorlanmış hissettiğiniz yineleyici davranışlar veya içinden saymak gibi yineleyici zihinsel faaliyetler.
  • Başka bir düşünce veya davranış ile takıntıları nötrlemeye çalışıyorsunuz.
  • Bu davranışlar veya zihinsel düşünceler, stresi azaltmak veya önlemek içindir ancak bunlar aşırı veya düzeltmek istedikleri sorunlarla gerçekçi açıdan ilişkili değildir.

Tanı Güçlükleri

Bazen OKB’ ye tanı koymak zordur, çünkü belirtiler, obsesif-kompulsif kişilik bozuklukları, anksiyete bozuklukları, depresyon, şizofreni veya diğer zihinsel bozukluklara benzer olabilmektedir. Gerçek takıntılar veya kompulsiyonlara sahip bir kişi, OKB ve obsesif-kompulsif kişilik bozukluğu aynı anda bulunabilmesine rağmen, OKB’ye sahiptir. Uygun tanı ve tedavi alabilmek için tanı sürecine bağlı kalınız.

Tedaviler ve İlaçlar

Obsesif-kompulsif bozukluk tedavisi, bir tam bir iyileşme ile sonuçlanmayabilir ancak belirtilerinizi kontrol altına almanızı sağlayarak günlük yaşamınızı ele geçirmelerini engelleyebilirsiniz.  Bazı kişiler tüm yaşamları boyunca tedaviye ihtiyaç duymaktadır.

OKB’nin iki ana tedavisi, psikoterapi ve ilaçlardır. Sıklıkla, en etkili tedavi bunların bir kombinasyonu olmaktadır.

Psikoterapi

Maruz bırakma ve Tepki önleme (ERP) adı verilen bir terapi tipi en etkili tedavidir.  Bu terapi, pislik gibi korku duyulan bir nesne veya obsesyona kademeli olarak maruz bırakmayı içermektedir ve size anksiyetinizle başa çıkmada sağlıklı yolları öğrenmenizi sağlamaktadır. Maruz bırakma terapisi çaba ve pratik gerektirmektedir ancak obsesyonlar ve kompulsiyonlarınızı yönetmeyi öğrendiğinizde daha iyi bir yaşam kalitesine sahip olabilirsiniz.

Diğer Maddelerle Etkileşimler

Bazı ilaçlar, diğer ilaçlar, yiyecekler, alkol ve diğer maddelerle tehlikeli etkileşimlere sahip olabilir.  Vitaminler, mineraller ve bitkisel takviyeler dahil aldığınız tüm ilaçları ve reçetesiz maddeleri doktorunuza söyleyin.

Başa Çıkma ve Destek

Obsesif kompulsif bozuklukla başa çıkarken zorluklarla karşılaşabilirsiniz. İlaçlar, istenmeyen yan etkilere sahip olabilir ve uzun vadeli bir tedavi gerektiren bir rahatsızlığa sahip olma konusunda utanç veya kızgınlık hissedebilirsiniz.  OKB ile başa çıkmanıza yardımcı olacak bazı yollar:

  • OKB’yi öğrenin: Rahatsızlığınızla ilgili eğitim, sizi güçlendirebilir ve tedavi planınıza bağlı kalmak konusunda sizi motive edebilir.
  • Bir destek grubuna katılın: OKB’li bireyler için destek grupları, benzeri zorluklar yaşayan diğerlerine ulaşmanıza yardımcı olabilir.
  • Hedeflerinize odaklanmaya devam edin: OKB tedavisi kesintisiz bir süreç İyileşme hedeflerinizi aklınızda tutarak motivasyonunuzu koruyun.
  • Sağlıklı ürün satan mağazalar bulun: Hobiler ve sosyal faaliyetler gibi enerjinizi kanalize edecek sağlıklı yolları keşfedin. Düzenli alıştırma, sağlıklı bir diyet ve yeterli uyku alma tedavinizde pozitif bir etkiye sahip olabilir.
  • Rahatlama ve stres yönetimini öğrenin: Meditasyon, kas gevşetme, derin nefes alma, yoga veya tai chi gibi stres yönetim tekniklerini deneyin.
  • Düzenli faaliyetlerinize bağlı kalın: Her zaman ki gibi okul veya işinize gidin. Aile ve arkadaşlarınızla zaman geç OKB’nin yaşamanıza müdahale etmesine izin vermeyin.  OKB’nin faaliyetlerinizi veya günlük yaşamınızı bozması halinde, bu bozulmaya azaltmak amacıyla maruz kalma alıştırmaları yapmak için deneyimli bir terapist ile çalışın.

Önleme

Obsesif-kompulsif  bozukluğu engelleyecek kesin bir yol yoktur.  Ancak, en kısa sürede tedavi almak OKB’nin kötüleşmesini engellemeye yardımcı olabilir.

*Uzman Psikolog Seliyha Elbeyoğlu tarafından kişisel web sayfasında kullanmak üzere çevrilmiştir.